ملا عبدالله سرحدی، استاندار پیشین طالبان در بامیان و معاون کنونی مرکز نظامی این گروه در قندوز، به نقش خود در ویرانی پیکره بوداهای بامیان، از جمله میراث فرهنگی افغانستان و آثار کمنظیر دوره بودایی در این کشور، اعتراف کرد و با توجیه دینی، آن را اقدامی «مطابق دستورات الهی» دانست.
سرحدی که در نخستین دوره حاکمیت طالبان فرمانده یک واحد نظامی این گروه بود، سال ۲۰۰۱ به دستور ملا عمر، رهبر وقت طالبان، پیکره بوداهای بامیان را با بمبگذاری و شلیک موشک ویران کرد.
او پس از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱، از سوی ملا هبتالله آخندزاده، رهبر کنونی طالبان، فرماندار بامیان شد و چهار سال در این سمت کار کرد. حضور عبدالله سرحدی در بامیان، جایی که مهمترین میراث فرهنگی این استان ویران شد، برای بسیاری یادآور خاطره تلخ آن اقدام بود، اما کسی جرئت یادآوری این موضوع نیز نداشت، تا اینکه خود عبدالله سرحدی بهتازگی در مصاحبه با بیبیسی جهانی اعلام کرد که بوداهای بامیان را «با دستهای خودم نابود کردم».
Read More
This section contains relevant reference points, placed in (Inner related node field)
طالبان پس از بازگشت به قدرت در سال ۲۰۲۱، از حفرههای خالی محل قرار گرفتن پیکرههای بودا هم درآمدزایی میکنند و از گردشگران خارجی و داخلی بابت حضور در محوطه و تماشای کوهی که بوداها آنجا قرار داشتند، پول میگیرند، با این حال عبدالله سرحدی ادعا میکند: «ما بتشکنیم، بتفروش نیستیم.»
این مقام طالبان نهتنها ویرانی پیکره بوداهای بامیان را با شریعت دینی موردنظر خود توجیه کرد، بلکه مدعی شد: «هر کاری که کردیم و میکنیم، مطابق دستورات الهی است.»
او در پاسخ به این پرسش که آیا با گذشت زمان از کارش پشیمان نیست، گفت: «چرا پشیمان باشم؟ حکم الهی است.»
تا پیش از این، مقامها و سخنگویان رسمی طالبان از پاسخ به این پرسش که چرا بوداهای بامیان را ویران کردند و به میراث فرهنگی افغانستان آسیب زدند، طفره میرفتند و سخنان عبدالله سرحدی صریحترین اعتراف یک مقام طالبان در این مورد است.
بوداهای بامیان تا پیش از تخریب به دست طالبان، از برجستهترین یادگارهای تمدن بودایی در افغانستان و آسیای مرکزی بودند. این بوداها دو تندیس عظیم بودند که با مهارت در دل صخرههای دره بامیان تراشیده شده بودند.
بر اساس پژوهشهای باستانشناسی، تندیس کوچکتر با ارتفاع حدود ۳۸ متر حدود سالهای ۵۴۴ تا ۵۹۵ میلادی و تندیس بزرگتر با ارتفاع حدود ۵۵ متر حدود سالهای ۵۹۱ تا ۶۴۴ میلادی ساخته شد. این آثار در دورهای ایجاد شدند که بامیان در مسیر جاده ابریشم قرار داشت و یکی از مهمترین مراکز مذهبی و فرهنگی بودایی در منطقه به شمار میرفت.
یکی از بوداهای بامیان پیش و پس از تخریب-AFP
بوداهای بامیان از نظر هنری، نمونهای کمنظیر از تلفیق فرهنگها و سبکهای هنری گوناگون بودند. این تندیسها به مکتب هنر گندهارا تعلق داشتند؛ سبکی که عناصر هنری یونانی، ایرانی، هندی و بودایی را با یکدیگر درآمیخته بود. این پیکرهها مستقیم روی صخرههای ماسهسنگی تراشیده شده و سپس با لایهای از گل، کاه و گچ پوشانده و رنگآمیزی شده بودند. منابع تاریخی نشان میدهند که بودای بزرگ به رنگ سرخ و بودای کوچک با رنگهای متنوع آراسته شده بود و بخشهایی از آنها تزئیناتی باشکوه داشت.
اهمیت بوداهای بامیان تنها ارزش مذهبی آنها نبود. آنها نماد نقش افغانستان بهعنوان چهارراه تمدنهای شرق و غرب و یادگار دورهای بودند که بامیان از مراکز مهم بوداییها و مسیر عبور بازرگانان جاده ابریشم بود. غارهای محل زندگی مردم در اطراف این بوداها در دل کوه، هنوز پابرجا هستند.
بامیان در چند قرنهای نخست میلادی محل تلاقی اندیشهها، تجارت و هنر میان هند، ایران، آسیای مرکزی و جهان مدیترانه بود، اما طالبان در دوره نخست حاکمیت خود، علاوه بر تخریب پیکرههای بودا، ساکنان این استان را نیز بهشدت سرکوب کردند و تحت آزار و اذیت قرار دادند.
سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی سازمان ملل متحد (یونسکو) سال ۲۰۰۳، بوداهای بامیان و مجموعه تاریخی پیرامون آنها را بهعنوان بخشی از «منظر فرهنگی و بقایای باستانشناختی دره بامیان» در فهرست میراث جهانی ثبت کرد و آن را گواهی بر شکوفایی هنری و مذهبی باختر باستان و یکی از برجستهترین نمودهای هنر بودایی گندهارا دانست.
البته در همان سال، این محوطه بهدلیل آسیبهای گسترده ناشی از جنگ، حفاریهای غیرقانونی و بهویژه تخریب به دست طالبان، در فهرست «میراث جهانی در خطر» نیز قرار گرفت. با وجود این، پس از بازگشت طالبان به قدرت، اعضای طالبان با هدف یافتن اشیای قیمتی و آثار باستانی، بارها محیطی را که پیکره بوداهای بامیان آنجا قرار داشتند و همچنین تپههای پیرامون آن را، حفاری کردند.
با وجود تمام این آسیبها، امروز حفرههای خالی این تندیسها در صخرههای بامیان هم یادآور شکوه تمدنی هزار و ۵۰۰ سالهاند، هرچند نمادی از آسیبپذیری میراث فرهنگی در برابر افراطگرایی نیز به شمار میروند.
فعالان فرهنگی از دستکم ۱۰ سال پیش با برگزاری برنامههایی با عنوان «شبی با بودا» که با هدف مراقبت از میراثهای فرهنگی برگزار میشود، اهمیت این آثار تاریخی و فرهنگی را بازگو میکنند تا در پس روایتهای طالبان، به فراموشی سپرده نشوند.
